Không ít người cho rằng cứ biết người khác thực hiện hành vi phạm tội mà không trình báo cơ quan chức năng thì đương nhiên phạm tội không tố giác tội phạm. Cách hiểu này chưa chính xác. Bộ luật Hình sự đặt ra những điều kiện cụ thể về loại tội phạm, mức độ nhận thức của người biết tin và các trường hợp loại trừ trách nhiệm. Việc xác định đúng các điều kiện này có ý nghĩa quan trọng để tránh suy diễn trách nhiệm hình sự.
1. Không tố giác tội phạm là gì?
Theo Điều 19 Bộ luật Hình sự, người biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện mà không tố giác có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội không tố giác tội phạm theo Điều 390. Tuy nhiên, Điều 390 không hình sự hóa việc im lặng trước mọi hành vi vi phạm pháp luật hoặc mọi tội phạm.
Điều 390 giới hạn trách nhiệm đối với những nhóm tội phạm được điều luật dẫn chiếu: một số tội phạm đang được chuẩn bị theo khoản 2 hoặc khoản 3 Điều 14 và các tội phạm thuộc Điều 389 khi đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện. Vì vậy, phải đối chiếu chính xác danh mục điều luật, không thể chỉ dựa vào nhận định chủ quan rằng một người “biết có tội phạm”.

2. Những yếu tố cần làm rõ để xác định trách nhiệm hình sự
Thứ nhất, người đó phải “biết rõ”. Đây là yêu cầu về nhận thức thực tế, không đồng nhất với tin đồn, suy đoán, nghe kể lại không có căn cứ hoặc chỉ nghi ngờ. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá lời khai, tài liệu, hoàn cảnh tiếp nhận thông tin và các chứng cứ khác.
Thứ hai, thông tin phải liên quan đến loại tội phạm thuộc phạm vi Điều 390. Việc xác định tội danh, giai đoạn chuẩn bị hay hành vi đã xảy ra phải dựa trên dấu hiệu pháp lý của từng tội cụ thể.
Thứ ba, phải có hành vi không tố giác trong bối cảnh luật định và không thuộc trường hợp loại trừ tại khoản 2, khoản 3 Điều 19. Việc đánh giá cần đặt trong toàn bộ diễn biến vụ việc, tránh tách rời một hành vi hoặc phát ngôn đơn lẻ.
3. Trường hợp thân nhân và người bào chữa không phải chịu trách nhiệm
Khoản 2 Điều 19 quy định người không tố giác là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội về nguyên tắc không phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 1. Ngoại lệ được đặt ra đối với việc không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia thuộc Chương XIII hoặc tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
Khoản 3 Điều 19 quy định ngoại lệ riêng đối với người bào chữa. Người bào chữa không phải chịu trách nhiệm về việc không tố giác, trừ trường hợp luật quy định đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng do chính người được bào chữa đang chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện mà người bào chữa biết rõ trong khi thực hiện việc bào chữa. Quy định này cần được đọc cùng nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa và nghĩa vụ nghề nghiệp của luật sư.
4. Hình phạt và tình tiết có thể được xem xét
Theo Điều 390, người phạm tội có thể bị cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm. Nếu người không tố giác đã có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm, khoản 2 Điều 390 cho phép xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.
Việc có đủ yếu tố cấu thành tội phạm hay không, cũng như áp dụng hình phạt nào, phụ thuộc vào chứng cứ và tình tiết cụ thể. Không nên tự kết luận trách nhiệm chỉ từ việc một người không chủ động gọi điện hoặc gửi đơn trình báo.
5. Người biết thông tin nên ứng xử như thế nào?
- Phân biệt thông tin trực tiếp biết được với tin đồn hoặc suy đoán; lưu giữ tài liệu, dữ liệu liên quan một cách hợp pháp.
- Không tiêu hủy, che giấu, làm sai lệch chứng cứ hoặc giúp người khác trốn tránh cơ quan chức năng.
- Nếu có nguy cơ gây hại tức thời cho tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản, cần ưu tiên biện pháp bảo đảm an toàn và thông báo cơ quan có thẩm quyền.
- Nếu bản thân có nguy cơ bị xem xét trách nhiệm, nên trao đổi với luật sư để đánh giá đúng điều luật, thời điểm biết thông tin và các trường hợp loại trừ.
6. Kết luận
Không tố giác tội phạm chỉ bị truy cứu khi đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó đặc biệt quan trọng là phạm vi tội phạm được Điều 390 dẫn chiếu và yếu tố “biết rõ”. Pháp luật đồng thời ghi nhận ngoại lệ đối với một số quan hệ thân nhân và người bào chữa. Mỗi vụ việc cần được đánh giá trên cơ sở chứng cứ, không suy diễn từ quan hệ gia đình hoặc việc không trình báo đơn thuần.