Trong thực tế, có người ký hợp đồng vì tin vào thông tin sai lệch do bên kia cung cấp; có người chấp nhận chuyển nhượng tài sản sau khi bị đe dọa hoặc gây sức ép. Khi tranh chấp phát sinh, câu hỏi thường gặp là giao dịch đó có thể bị tuyên vô hiệu hay không, cần chứng minh những gì và có bị giới hạn thời gian khởi kiện không. Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 là quy định trọng tâm cần xem xét.
1. Căn cứ pháp lý để yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu
Điều 127 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: khi một bên tham gia giao dịch do bị lừa dối hoặc bị đe dọa, cưỡng ép thì có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu.
Lừa dối là hành vi cố ý của một bên hoặc người thứ ba làm cho bên kia hiểu sai lệch về chủ thể, tính chất đối tượng hoặc nội dung giao dịch và vì sự hiểu sai đó mà xác lập giao dịch. Đe dọa, cưỡng ép là hành vi cố ý khiến bên kia buộc phải thực hiện giao dịch nhằm tránh thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, nhân phẩm hoặc tài sản của mình hay người thân thích.

2. Không phải cứ cung cấp thông tin sai là giao dịch đương nhiên vô hiệu
Người yêu cầu cần chứng minh có hành vi cố ý và hành vi đó có quan hệ nhân quả với việc xác lập giao dịch. Nếu thông tin sai lệch không tác động đến quyết định giao kết, hoặc chỉ là sự nhầm lẫn không xuất phát từ hành vi lừa dối, căn cứ áp dụng Điều 127 có thể không được đáp ứng.
Đối với đe dọa, cưỡng ép, cần làm rõ tính chất, mức độ, thời điểm, người thực hiện hành vi và việc bên bị tác động có thực sự buộc phải giao kết để tránh thiệt hại hay không. Áp lực thương lượng thông thường, bất đồng lợi ích hoặc việc một bên đưa ra điều kiện bất lợi chưa mặc nhiên cấu thành đe dọa, cưỡng ép theo Điều 127.
3. Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu
Theo Điều 132 Bộ luật Dân sự, thời hiệu yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu do bị lừa dối là 02 năm kể từ ngày người bị lừa dối biết hoặc phải biết giao dịch được xác lập do bị lừa dối. Với trường hợp bị đe dọa, cưỡng ép, thời hiệu 02 năm được tính từ ngày hành vi đe dọa, cưỡng ép chấm dứt.
Hết thời hiệu mà không có yêu cầu tuyên bố vô hiệu thì giao dịch có hiệu lực theo quy định tại khoản 2 Điều 132. Cần phân biệt nhóm giao dịch vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật hoặc do giả tạo theo Điều 123, Điều 124: thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu đối với các trường hợp này không bị hạn chế theo khoản 3 Điều 132. Không nên áp dụng máy móc mốc 02 năm cho mọi loại giao dịch vô hiệu.
4. Hậu quả pháp lý khi giao dịch bị tuyên vô hiệu
Theo Điều 131 Bộ luật Dân sự, giao dịch vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập, trừ các trường hợp luật có quy định khác. Các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận; nếu không thể hoàn trả bằng hiện vật thì hoàn trả bằng tiền.
Bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả theo quy định của Điều 131. Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường. Vì vậy, yêu cầu tuyên giao dịch vô hiệu thường cần được xem xét đồng thời với yêu cầu hoàn trả tài sản, tiền, xử lý hoa lợi, lợi tức và bồi thường thiệt hại nếu có căn cứ.
5. Chứng cứ cần chuẩn bị
- Hợp đồng, phụ lục, giấy nhận tiền, chứng từ chuyển khoản và tài liệu thể hiện quá trình đàm phán.
- Tin nhắn, thư điện tử, ghi âm, ghi hình được thu thập và sử dụng hợp pháp, thể hiện thông tin sai lệch hoặc hành vi đe dọa, cưỡng ép.
- Tài liệu xác định thời điểm phát hiện hành vi lừa dối hoặc thời điểm hành vi đe dọa, cưỡng ép chấm dứt để tính thời hiệu.
- Tài liệu chứng minh thiệt hại, tài sản đã giao nhận và việc thực hiện nghĩa vụ của các bên.
6. Kết luận
Muốn yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép, người yêu cầu cần chứng minh hành vi, yếu tố cố ý và mối liên hệ giữa hành vi đó với quyết định giao kết. Cần đặc biệt lưu ý thời hiệu 02 năm theo Điều 132 và hậu quả hoàn trả, bồi thường theo Điều 131 Bộ luật Dân sự.